Van boom tot eindproduct: fase 3 - Sorteren en voorbereiden

“De essentie van een goede voorbereiding is: zorgen dat de juiste boomstammen klaarliggen, zodat je daarna efficiënt kunt zagen.”

In de vorige artikelen is uitgelegd hoe de eerste fasen van het proces – van boom tot eindproduct – verlopen. Daarbij gingen we eerst dieper in op het beheer van het prachtige landgoed Twickel en het kappen en selecteren van de bomen. Vervolgens werd er uitgelegd hoe deze boomstammen op transport gingen naar onze Houtzagerij. Dit brengt ons nu bij de volgende stap in het proces, namelijk: sorteren en voorbereiden. Hiervoor schuiven we aan bij Alexander, de meewerkend voorman bij Houtzagerij Twickel.

Stammen beoordelen

“Zodra de boomstammen na het transport hier zijn neergelegd, begint eigenlijk mijn werk”, start Alexander zijn verhaal. “De stammen liggen per soort en lengte bij elkaar. Vanzelfsprekend moet je er overzicht in aanbrengen, want anders ben je veel tijd kwijt met zoeken als je bezig wilt gaan met het zagen voor een order.
We beoordelen de geleverde stammen op wat voor een hout gaat daaruit komen. Het meubelhout, dus de mooie stammen waar je tafels, stoelen en kasten van kunt maken, houden we apart. Die stammen liggen dus apart van het hout dat wordt gebruikt voor de bouw van onder andere huizen en schuren.”

Lang liggen of direct op de zaag…

Terwijl wij samen met Alexander een rondje over ‘de plas’ lopen legt hij ons uit dat sommige stammen hier al wel een paar jaar liggen, maar dat andere geleverde stammen soms binnen een paar uur op de zaag liggen. “Dat is niet altijd een bewuste keuze”, zegt Alexander. “Het heeft voornamelijk met de stam te maken, soms is die op dat moment niet geschikt genoeg voor de afmetingen van de planken of balken die de klanten nodig hebben. Het kan echter zo maar het geval zijn dat we volgende week een order binnenkrijgen waarvoor een stam die hier al twee jaar ligt uitermate geschikt is. Het feit dat er behoorlijk wat stammen op voorraad liggen, is uiteraard omdat wij voldoende keuze willen hebben, zodat we een klant zo snel mogelijk verder kunnen helpen.”

Wateren

“Daarbij moet ik trouwens nog wel een kleine kanttekening maken, want er zijn een paar houtsoorten die na het kappen eerst een tijdje moeten liggen. Grenen moet bijvoorbeeld eerst in het water liggen. Dat noemen we officieel ook wel ‘wateren’.  Bij alle houtzaagmolens lag vroeger al een ‘balkengat’ waarin dus de boomstammen in het water drijven. Door het wateren worden de in het hout aanwezige mineralen, voedingsstoffen en zetmeel in het water opgelost. Daardoor krijgen schimmels en bacteriën nauwelijks de kans om het hout aan te tasten. Daarnaast krijgt gewaterd hout bij het drogen minder haarscheurtjes en dat maakt het dus een stuk duurzamer”, legt Alexander ons uit.

Besproeien

“Je moet de term wateren zeker niet verwarren met het besproeien van de boomstammen. Dat doen we namelijk bij onze eiken boomstammen. Dat vinden mensen nog weleens vreemd, want velen denken dat hout droog moet zijn. Die gedachte klopt enigszins. Maar voordat het gezaagd wordt, is het beter om het hout nat te sproeien. Op die manier voorkom je namelijk dat insecten zich in de boomstammen en onder de schors nestelen en schade aanbrengen.”

Voorbereiden

“Als wij een opdracht krijgen van een klant om hout te leveren, dan begint het daadwerkelijke voorbereiden. Allereerst worden er twee orderbonnen gemaakt. Wij hanteren een blauwe orderbon voor de zaag en een gele orderbon voor de werkvoorbereider. Elke maandagochtend overleggen we samen wat er die week allemaal gezaagd moet worden. Maar natuurlijk stemmen we dagelijks, soms wel meerdere keren, af.
Op die gele orderbon staan de benodigde houtsoort en afmetingen: lengte, breedte en dikte. Met behulp van die informatie loop ik de boomstammen langs die wij hebben liggen en ga ik op zoek naar de geschikte stam. Want als we bijvoorbeeld palen moeten zagen van 15 bij 15 cm dik en 3 meter lang, dan ga ik op zoek naar een stammetje van dat formaat. Want anders ben je heel druk met zagen en moet je veel weggooien.”

Verschillende orders

“Samen met collega Rob ben ik verantwoordelijk voor het uitzoeken van de stammen. Daarin wisselen we elkaar af. Je moet er wel een beetje oog voor hebben, dus goed de kwaliteit van het hout kunnen beoordelen. Vanzelfsprekend moet je daarnaast ook nog goed kunnen omgaan met de kraan en heftruck, want die geselecteerde boomstammen moeten van de stapel naar de zagerij verplaatst worden.
Het verschilt absoluut per order hoe lang je bezig bent met het uitzoekwerk. Voor de ene order zijn veel meer palen en planken nodig, dan voor de andere order. Tevens ben je met een order voor eikenhout veel langer bezig dan met een order voor douglashout.”

Kernhout en spinthout

“Hoe komt dat?” Alexander legt het ons uit: “Allereerst hebben eiken vaker een grillerige vorm en zijn ze helaas meestal niet cilindrisch, waardoor het dus meer werk is om er mooie rechte balken en planken uit te halen. Maar er is nog een belangrijke reden”, zegt Alexander terwijl hij het aanwijst: “Kijk dit is een dwarsdoorsnede van een eikenboom. Je ziet dat de kern donkerder van kleur is. Dat noemen we ook wel het hart van de eik. Dat is het sterkste gedeelte en dit kernhout willen we graag gebruiken. De lichtere ring eromheen is het spinthout, dat is het levende hout en is veel zachter van structuur. De kwaliteit van dat spinthout is minder, dat is afval. Zodoende moet je bij een order voor eikenhout goed nagaan hoeveel je uit de kern van de stam kunt halen.
Bij Douglashout daarentegen hebben het spinthout en kernhout dezelfde structuur, waardoor je de volledige stam kunt gebruiken. Dit hout wordt tegenwoordig heel veel toegepast in tuinen, je kunt het gebruikten voor overkappingen, gevelbekleding en vlonders.”

Checken op beschadigingen en metaal

“Bij eikenhout kijken we bovendien heel goed naar beschadigingen in de stam. Een eik heeft wat meer natuurlijke holtes. Spechten zijn hier dol op en hakken graag dieper in deze holtes. Daar heb je bij Douglashout bijvoorbeeld veel minder last van. Douglashout groeit overigens ook aanzienlijk sneller en rechter dan eikenhout.
Tot slot kijken we alle boomstammen na met een metaaldetector voordat deze op de zaag gaan. We vinden soms kogels en af en toe een granaatscherf, want tijdens de Tweede Wereldoorlog is hier namelijk behoorlijk flink gevochten. Waarbij ik wil benadrukken dat ons hout niet alleen afkomstig is van Landgoed Twickel, maar ook uit veel andere bossen in Nederland en Duitsland”, zegt Alexander resoluut.
“De vondsten zijn echter niet allemaal zo spannend, want we halen ook vaak spijkers uit de boomstammen, op plekken waar ooit eens een vogelhuisje heeft gehangen. Al deze metalen moet je altijd verwijderen, want anders resulteert het in een botte of zelfs kapotte zaag. En die zaagbladen zijn niet goedkoop.”

Zodra de boomstammen zijn gecontroleerd en klaargelegd, komen we aan bij het volgende deel van het proces: het zagen. Daar vertel ik je graag een volgende keer meer over!